Thuở bình minh của điện ảnh Châu Âu có một khát vọng canh tân, khẳng định những di sản từ thời Phục Hưng vốn đã có giá trị sâu sắc trong lịch sử Tây phương. Với cá nhân người viết, điện ảnh chỉ thực sự ra đời từ sau A Trip To The Moon (1902) và The Life and Passion of Jesus Christ (1903), hai tác phẩm đã thăng chức cho điện ảnh, biến nó thành một môn khoa học nhưng có khả năng vác trên vai những công trình nghệ thuật, văn hóa, tôn giáo của cả nhân loại, chứ không chỉ là một trò giải trí ảo thuật ngắn hạn.

Ý có một di sản văn hóa vĩ đại nhưng một nền điện ảnh còn non trẻ. Hỏa Ngục của nhà thơ Dante là một trong những văn bản được tôn kính bậc nhất bên cạnh Kinh Thánh, nên không quá khó hiểu khi ngay từ năm 1911, các nhà làm phim tiên phong của Ý đã lựa chọn tác phẩm này cho một trong những bộ phim bom tấn đầu tiên trong lịch sử điện ảnh. Ý bấy giờ đang tìm cách tái khẳng định bản sắc văn hóa sau thời gian dài chia cắt chính trị và phát triển chậm hơn các cường quốc châu Âu, “Dante’s Inferno” trở thành một công trình phục hưng thực sự. Quyết định lựa chọn tác phẩm này để chuyển thể thành phim là một quyết định mang tính chiến lược, khẳng định rằng điện ảnh Ý có thể cạnh tranh trực tiếp với các quốc gia đang dẫn đầu xu thế chơi phim thuở ấy, đặc biệt là Pháp, Anh và Hoa Kỳ.

Hình ảnh linh hồn được thực hiện bằng các lớp phim chồng lớp phim, mô hình địa ngục rộng lớn dựng bằng bìa cứng và thạch cao, những con quỷ khổng lồ, cơ thể người bị vặn ngược, những bộ phận bị cắt xé… Tất cả được thực hiện bằng những kỹ thuật thô sơ nhưng lại cho thấy tham vọng hình ảnh hóa những trí tưởng tượng sinh động của các cụ ngày xưa. Tác phẩm đây là tiền thân của chủ nghĩa biểu hiện trong điện ảnh, vì nó không nhằm mô phỏng hiện thực mà nhằm mô phỏng cảm giác chủ quan, cho sự ghê rợn, cho những ám ảnh tinh thần mà Dante từng miêu tả trong văn bản. Bởi dù sao, Hỏa ngục kinh điển ở đây cũng chỉ được miêu tả bởi một nhà thơ cay cú có nhiều khiếu hài hước.

Thú vị khi Dante đặt Quỷ Satan ở tầng cuối cùng, nơi hắn đang nhai ngấu nghiến Judas và tất cả những kẻ phản bội khủng khiếp nhất trong lịch sử. Địa ngục sâu nhất đó là một nơi băng giá lạnh lẽo, linh hồn và xác chết thì đóng băng la liệt khắp nơi. Việc Dante coi phản bội là tội ác khủng khiếp nhất là một quan sát rất bén. Bởi bất kỳ mối quan hệ hay xã hội nào cũng phải được xây dựng nhờ niềm tin, vào gia đình, bạn bè, vào lời hứa, vào hiệp ước,… đây chính là những thứ neo giữ trật tự, những cột trụ giữ vững tinh thần của con người trước mọi cái bất định, thậm chí duy trì cả tính ổn định của mọi bản ngã cá nhân.

Các tội ác ở tầng trên, dù đáng tởm đến đâu, như dục vọng, tham lam, đố kỵ… cũng chỉ là những hành vi bắt nguồn từ bản năng động vật, chưa thật sự thoát khỏi trật tự của tự nhiên. Nhưng phản bội thì khác, nó là hành động sinh ra từ lý trí, đi ngược lại trật tự của lòng trung thành, nó là trí tuệ của sự tha hóa. Như Brutus phản bội người cha tinh thần Julius Caesar vì tin rằng điều đó sẽ tốt cho nền Cộng hòa La Mã.

Thật thú vị khi Dante’s Inferno, bộ phim đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử điện ảnh, lại kể câu chuyện kinh điển về một tay nhà thơ - với khiếu hài hước nhẹ nhàng, sâu sắc - trong chuyến hành trình đi xuống tận đáy địa ngục. Như Carl Jung từng nói: “Không có cái cây nào đỉnh chạm tới thiên đường mà gốc rễ của nó không cắm sâu xuống địa ngục.” Muốn vươn tới ánh sáng, mọi linh hồn trước tiên phải làm chủ được bóng tối trong mình.

Bản thân tác phẩm năm 1911 cũng phản chiếu quy luật ấy. Điện ảnh (hay thời đấy cũng chỉ nên gọi là hình ảnh chuyển động) bấy giờ chỉ là một môn nghệ thuật non trẻ, chưa có ngôn ngữ hoàn chỉnh, chưa chạm tới những đỉnh cao biểu đạt. Nhưng bằng việc dấn thân vào những giấc mộng kinh hoàng, bằng việc tái hiện các tầng địa ngục với sức tưởng tượng táo bạo, các nhà làm phim Dante’s Inferno đã tạo nên những kỳ tích lớn lao, họ dám thử thách giới hạn của điện ảnh để tìm ra khả năng trồi sinh của những hình ảnh chuyển động. Nói cách khác, những nhà làm phim tiên phong ấy đã khám phá tận cùng những vùng tối của kỹ thuật, của thử nghiệm, của những điều chưa rõ. Giống như Dante, điện ảnh đầu thế kỷ XX cũng cần một tác phẩm đi xuống tận cùng của tưởng tượng, của biểu tượng, của khiếp sợ, để từ đó chứng minh với thế giới rằng nó có thể mang trên vai những câu chuyện quan trọng bậc nhất của nhân loại.