Bộ phim đầu tay của đạo diễn Dužan Duong được chọn làm tác phẩm khai mạc Liên hoan Phim châu Âu 2025, và sự lựa chọn này tự thân đã mang tính tuyên ngôn. Nó đặt danh tính Việt Nam bên bờ Âu lục, với một cốt truyện vừa tươi trẻ vừa gai góc về cộng đồng người Việt tại Séc. Tha hương, nỗi bơ vơ không nhà không cửa, tựu trung là trọng lực của bộ phim. Đạo diễn Dužan Duong từng nói: “Chẳng mấy chốc, người Việt trẻ tại Séc sẽ không còn biết chợ trời từng là gì, nhưng người lớn tuổi thì vẫn còn nhớ nhung”, trên tinh thần hoài niệm ấy, bộ phim không dừng ở bề nổi, mà đi vào cái quá vãng của một cộng đồng, của ký ức nhập cư, của văn hóa gia đình và tuổi thơ. Ở hàng ghế thứ hai quá sát với màn hình, trong không gian ngợp, Summer School nuốt chửng con người bằng một đời tha hương. Khi sống với gốc rễ sâu nặng và đặc ân từ quê nhà thì muôn đời sẽ không thể hiểu tha hương.

Năm 2001 là điểm mốc của bộ phim, tại thị trấn Cheb thuở ấy sầm uất những khu chợ trời do cộng đồng Việt điều hành. Trên chốn này bên cạnh những món hàng giả, hàng nhái, đồ điện tử, thuốc lá,… còn là một nhịp sống bấp bênh hoang dại hậu Cách mạng Nhung 1989. Khu chợ trời là nơi thế hệ đi trước mưu sinh, còn thế hệ sau thì nhìn lại không gian vừa vụng trộm vừa sống động giữa lằn ranh sinh tồn và luật pháp ấy với sự bàng hoàng. Summer School dễ gây ấn tượng trực quan về sức trẻ và vị ngọt, nhưng thực chất đó là tính hồn nhiên bị bào mòn. Khí quyển ngột ngạt sinh ra từ xung đột nội tâm và thế hệ. Ba nhân vật nam giới bất lực trong biểu đạt là ba hoá thân của sự tha hương. Lối kể chuyện chương hồi kiểu Rashomon biến chủ quan thành sức nặng, và bi kịch của con người chính là không thể thoát khỏi chủ quan. Tài là hiện thân của sơ khởi, và sự cô lập ập đến với một đứa trẻ như thế khi chủ quan bị đe doạ, khi nó nhận ra thế giới vốn thân thuộc xung quanh đang thay hình đổi dạng. Với một đứa trẻ bị điếc, tất cả thu về tầm nhìn. Nhìn lén thế giới méo mó từ xa, khai phá bí mật, xúc chạm với hình ảnh những cơ thể người lớn trần truồng trên bãi biển. Điểm trong suốt nhất của sự trẻ thơ nơi Tài là hiếu kỳ, nhưng cũng chính hiếu kỳ đã dẫn nó đến bi kịch. Còn Kiên là trung tâm của mọi thay đổi: trở về Séc sau 10 năm xa nhà với mái tóc đỏ và bộ dạng nổi loạn. Kiên đứng giữa những mẫn cảm tuổi niên thiếu và cảm giác xa lạ tuyệt đối với gia đình. Hình ảnh tha hương trở nên mong manh và thương tổn nhất qua Kiên. Trụ cột gia đình là ông Dũng, áp lực đặt lên người đàn ông trưởng thành này là sinh tồn trong môi trường khắc nghiệt và bảo toàn tự trọng. Mỗi lựa chọn ông đưa ra đều là sự đánh đổi. Bạo lực, dù là từ xã hội hay từ quyền lực ngầm đều đặt ông vào tình thế phải hy sinh một phần nhân cách hay hạnh phúc cá nhân.

Cảm thức về sự hồn nhiên đã mất bao trùm cái ngày đi xem một bộ phim vô hại về “trường hè” và tuổi thiếu niên. Rời xa gốc rễ và sự hồn nhiên cũng bị đẩy đi xa vời. Sinh khí hiện hữu nhưng không có minh triết nào dẫn đường trong sự trưởng thành hay cả sự già đi. Tất cả ở trong vùng mù. Ngước lên màn bạc và cảm thấy một nỗi khó chịu lan trên xác thịt, đã có những khi tôi muốn cúi xuống để thoát khỏi ánh nhìn của bộ phim. Một cuộc đời mất gốc và xa lạ chưa từng sống qua. Cái gượng gạo không thông hiểu ngôn ngữ mẹ đẻ trong từng lời thoại hay cả những khoảng ngừng khiến sự xa cách ấy càng sâu nặng hơn. Không gì khiến tâm hồn rung động theo bất cứ nghĩa đẹp đẽ nào, nhưng trong sự vụng dại bản năng ấy bộ phim đã thách thức những kẻ dính mắc sâu nặng với quê nhà về một tương lai bất định, và khiến chúng nguyện cầu tất cả hãy đừng là thật, hãy đừng xảy ra.

Bộ phim về tha hương khép lại làm tôi nhận ra mình nhớ gia đình đến thế nào, và tôi đã sợ. Tôi không muốn tha hương.