Tuyết. Mở đầu là tuyết, và kết thúc cũng là tuyết.

Tôi ngồi trước màn hình khổng lồ trong rạp chiếu, nhưng lại cảm thấy mình như đang đứng giữa Otaru, để cái lạnh len lỏi vào từng thớ thịt. Love Letter (1995) của Shunji Iwai không chỉ kể về tình yêu, phim kể về dư chấn của một tình yêu. Nó giống như việc bạn nhìn thấy ánh sáng của một ngôi sao, khi ánh sáng đó chạm đến đáy mắt bạn, ngôi sao ấy thực ra đã lụi tàn từ hàng triệu năm trước rồi.

Câu chuyện bắt đầu bằng một hành động phi lý của nỗi đau: Gửi thư cho người đã khuất. Hiroko Watanabe gửi một lá thư đến một địa chỉ mà cô biết rõ đã không còn tồn tại, cho người hôn phu đã nằm lại vĩnh viễn dưới ngọn núi tuyết. “Gửi Fujii Itsuki. Anh có khỏe không? Em vẫn khỏe.”

Đó không phải là một lá thư được gửi để tìm kiếm hồi âm mà là tiếng thở dài nén lại thành chữ, là cách người ở lại cố gắng buộc một sợi chỉ mong manh vào cánh diều đã đứt dây bay về phía bên kia thế giới. Nhưng trớ trêu thay, cánh diều ấy lại vướng vào một nhánh cây của quá khứ: Một người phụ nữ khác, cũng tên Itsuki Fujii, nhận được thư. Bộ phim về sau cũng tiết lộ vị hôn phu quá cố của Hiroko và người phụ nữ kia không chỉ mang cùng một cái tên, họ còn là bạn cùng lớp những năm tháng cấp 2.

Việc đạo diễn Shunji Iwai để Miho Nakayama đóng cả hai vai Hiroko và Itsuki nữ không đơn thuần là một thủ pháp nghệ thuật, mà là một sự tra vấn tàn nhẫn về bản ngã. Hiroko và Itsuki nữ là hai mặt của một đồng xu, là hai khả thể của một cuộc đời. Sự gặp gỡ giữa họ (dù chỉ thoáng qua trên phố hay qua những lá thư) là cuộc đối thoại giữa Quá khứ và Hiện tại. Khi Hiroko nhìn thấy Itsuki nữ, cô như nhìn vào một chiếc gương méo mó: Cô thấy gương mặt mình, nhưng lại không phải là mình. Đó là khoảnh khắc cô nhận ra sự thay thế cay đắng rằng mình được yêu không phải vì mình là Hiroko, mà vì mình mang hình hài của một ký ức về ai đó. Cái bóng của người này lại là ánh sáng của người kia, và bi kịch nằm ở chỗ, họ phải mượn ký ức của nhau để hoàn thiện bức tranh về người đàn ông đã khuất.

Chàng trai ấy không có một lời thoại nào ở thì hiện tại. Anh ta hiện lên qua ký ức và cách anh ta tỏ tình cũng thật kỳ quặc: Viết tên mình lên gần trăm tấm thẻ thư viện. Itsuki Fujii. Ở đây có một sự nhập nhằng tuyệt đẹp của ngôn ngữ. Anh viết tên mình, hay anh đang viết tên cô gái anh yêu? Vì họ chung một cái tên, nên ranh giới giữa “tôi” và “em” bị xóa nhòa. Viết tên mình cũng là viết tên người mình yêu. Đó là một sự chiếm hữu không gian vừa ngây thơ, vừa lì lợm. Anh ta rải tên hai người vào gần trăm cuốn sách, để có thể đánh dấu từng ngóc ngách trong căn phòng ấy bằng tên của cả hai người, để những tri thức nhân loại kia trở thành chứng nhân cho một tình yêu thầm lặng. Tình yêu ấy là sự bỏ lỡ vĩ đại. Khi người ta còn trẻ, người ta thường đi lướt qua nhau mà không biết rằng cái chạm vai nhẹ nhàng ấy sẽ để lại một vết hằn trong tim vĩnh cửu.

Đạo diễn Shunji Iwai không chọn ngẫu nhiên một cuốn sách để Itsuki nam mượn. Nó là À la recherche du temps perdu (Đi tìm thời gian đã mất) của Marcel Proust, cuốn sách xuất hiện như một ẩn dụ quan trọng.

Trong kiệt tác văn học này, Proust nói về khái niệm “ký ức không chủ định” (involuntary memory), những ký ức ùa về không phải do ta cố nhớ, mà do một mùi hương, một vị bánh (chiếc bánh Madeleine), hay một âm thanh đánh thức. Trong phim, những lá thư của Hiroko gửi đến chính là chiếc bánh Madeleine của Proust. Nó đánh thức cả một vùng ký ức đã bị đóng băng trong tâm trí của Itsuki nữ. Ở cuối phim, khi bí mật của sau tấm thẻ mượn sách được tiết lộ, nó tàn nhẫn ở chỗ: Itsuki nữ không thể quay lại để đáp lời. Cô cầm trên tay bằng chứng của tình yêu khi người trao nó đã không còn nữa. Sự lệch pha của thời gian chính là đòn trừng phạt lớn nhất. Chúng ta luôn tìm thấy nhau, nhưng luôn là quá trễ.

Trong bức tranh trắng xóa và u hoài của Love Letter, Akiba xuất hiện như một nét vẽ lạc điệu. Anh không có vẻ đẹp mong manh sương khói như Itsuki Fujii, anh là một người đàn ông thực tế, có phần thô kệch và ồn ào. Nhưng nếu không có Akiba, Hiroko sẽ mãi mãi là một nàng công chúa ngủ trong rừng, bị giam cầm trong tòa lâu đài ký ức do chính mình dựng lên. Có nỗi cô đơn nào lớn hơn nỗi cô đơn của Akiba? Anh yêu Hiroko. Nhưng anh biết rõ, trong trái tim người phụ nữ ấy có một thánh đường bất khả xâm phạm dành cho người bạn thân đã khuất của anh. Akiba phải chiến đấu với một “tình địch” đáng sợ nhất: Một người chết. Người sống thì có khiếm khuyết, có già đi, có phạm lỗi. Nhưng người chết thì hoàn hảo. Akiba chấp nhận đứng bên lề của hào quang ấy, nhẫn nại chờ đợi, nhẫn nại dùng hơi ấm thô mộc của mình để sưởi tan lớp băng đang bao bọc lấy trái tim cô. Tình yêu của Akiba không phải là những tấm thẻ thư viện lãng mạn, mà là cái nắm tay thật chặt dắt cô đi qua con đường núi tuyết định mệnh đau thương ấy, là sự tàn nhẫn cần thiết khi ép cô phải đối diện với ngôi mộ thật sự để cô thôi huyễn hoặc về những lá thư.

Nghề nghiệp của Akiba trong phim là một thợ thổi thủy tinh. Đây là một ẩn dụ tuyệt đẹp mà Shunji Iwai cài cắm. Để tạo ra thủy tinh đẹp đẽ, người ta cần lửa, cần phổi, cần hơi thở nóng hổi và sức lực. Akiba chính là ngọn lửa ấy. Anh dùng nhiệt lượng của sự sống để uốn nắn lại thực tại méo mó của Hiroko. Nếu Itsuki là ký ức đóng băng, thì Akiba là sự nung chảy để tái sinh. Anh không cho phép Hiroko sống mãi trong dạng “thủy tinh thô” sắc lạnh của quá khứ, anh muốn thổi vào cô một sinh khí mới.

Bên cạnh câu chuyện tình yêu lãng mạn, Love Letter còn cài cắm một biểu tượng vĩ đại nhất của sự vượt qua nỗi đau chính là hình ảnh ba thế hệ vật lộn trong cơn bão tuyết. Người ông cõng thể xác đứa cháu. Người mẹ cõng linh hồn và nỗi sợ hãi của cả gia đình.

Ngôi nhà cổ của gia đình Fujii luôn bị đe dọa bởi cái lạnh và bệnh tật. Bố của Itsuki nữ chết vì viêm phổi không kịp đi cấp cứu, và Itsuki nữ cũng suýt đi vào vết xe đổ ấy. Nỗi đau mất mát đã từng khiến gia đình ấy tê liệt, khiến họ sợ hãi bệnh viện, sợ hãi tuyết, sợ hãi những cơn cảm lạnh. Nhưng khi tính mạng của đứa cháu gái bị đe dọa, người ông đã đạp đổ nỗi sợ hãi ấy. Ông không chọn chờ đợi xe cấp cứu (chờ đợi phép màu), ông chọn hành động. Sự ngăn cản của người mẹ trong đêm bão tuyết ấy không xuất phát từ sự hờ hững, mà xuất phát từ nỗi sợ hãi tột cùng. Đó là phản xạ của một con thú đã từng bị sập bẫy. Trong mắt người mẹ, cơn bão tuyết không chỉ là hiện tượng thời tiết, mà là sự trở lại của bóng ma cái đêm định mệnh năm xưa, khi chồng bà cũng sốt cao, cũng được người cha già cõng trên lưng chạy đua với tử thần, và rồi… thất bại. Cái chết của người chồng đã trở thành một vết sẹo lồi trong tâm trí bà. Khi bà đồng ý để ông đi, bà đã thực hiện một cuộc hòa giải vĩ đại. Bà hòa giải với ông, hòa giải với cái chết của chồng, và hòa giải với chính sự yếu đuối của con người.

Hình ảnh người ông 76 tuổi cõng đứa cháu gái chạy bộ trong cơn bão tuyết khủng khiếp là một hình ảnh mang tính biểu tượng mạnh mẽ. Với người ông, đêm nay là cơ hội duy nhất để viết lại cái kết cho cuốn sách buồn của đời mình.

Hãy tưởng tượng sức nặng trên lưng ông lúc ấy. Nó không chỉ là sức nặng 40-50 ký của cô cháu gái Itsuki. Đó là sức nặng của hai mạng người. Ông đang cõng Itsuki của hiện tại, và cõng cả linh hồn người con trai đã khuất của quá khứ. Và nếu ông ngã xuống, ông sẽ là tội đồ vĩnh viễn, kẻ giết chết hai thế hệ trong gia đình. Nhưng ông không còn lựa chọn nào khác. Ông không chạy đua với thời gian, ông đang chạy đua với chính ký ức thất bại của mình. Ông không chịu đầu hàng số phận, ông dùng đôi chân già nua đạp lên lớp tuyết dày để giành giật sự sống từ tay tử thần. Chúng ta có thể lãng mạn hóa cái chết, lãng mạn hóa nỗi buồn, nhưng sự sống, cái sự sống nóng hổi, đau đớn và vất vả này mới là thứ đáng để chiến đấu đến cùng.

Cảnh phim đắt giá nhất, đau đớn nhất, và cũng giải thoát nhất, là khi Hiroko đứng trước ngọn núi nơi người yêu cô tử nạn. Cô hét lên vào thinh không, vào vách núi sừng sững, vào cái lạnh cắt da cắt thịt: “Ogenki desu ka? Watashi wa genki desu.” (Anh có khỏe không? Em vẫn khỏe.) Tiếng hét ấy xé toạc sự tĩnh lặng của mùa đông. Lặp đi lặp lại. Nghẹn ngào. Vỡ vụn. Đó không còn là câu hỏi thăm. Đó là một nghi thức giải thiêng. Nghi thức để chấp nhận. Nghi thức để buông tay. Và ở phía bên kia, Itsuki nữ nằm trên giường bệnh, thì thầm cùng một câu nói ấy. Hai người phụ nữ, hai nỗi đau, hai dòng chảy ký ức gặp nhau tại một điểm chạm vô hình của ngôn từ.

Ký ức là gì nếu không phải là tuyết? Nó rơi xuống, phủ lấp mọi vết thương, làm thế giới trở nên đẹp đẽ và thuần khiết. Nhưng khi mùa xuân đến, khi thực tại ấm nóng quay về, tuyết sẽ tan. Và dưới lớp tuyết ấy, ta tìm thấy gì? Có lẽ là một con chuồn chuồn đã chết. Có lẽ là một bức chân dung chưa bao giờ được gửi đi.

Và có lẽ, là chính chúng ta, những kẻ đã lướt qua nhau trong cơn gió lạnh của định mệnh.