Từ rất lâu trước đây, tôi đã từng nói với một người bạn rằng nhiều người đàn ông làm phim về phụ nữ hay bị sa đà vào sách giáo khoa. Họ dường như chỉ biết về phụ nữ qua những con chữ chép lại từ lịch sử, thứ trải nghiệm mà họ chưa bao giờ nếm trải. Họ xây dựng nhân vật qua lăng kính của tiêu chuẩn xã hội và họ lắng nghe từ mọi phía trừ chính người phụ nữ. Làm sao họ làm được phim về phụ nữ khi chưa từng thử mở lòng một người đàn bà? Trong mắt họ, phụ nữ chỉ nên thơ thẩn, ngây thơ, đẹp và man mác buồn, chứ họ nào quan tâm đến những dằn xéo, bực bội và những cơn dỗi hờn đầy hỗn loạn.

May thay, thế giới còn có Pedro Almodóvar.

Ông bác này không thèm làm phim buồn theo kiểu “ngồi bên cửa sổ đếm lá rơi”. Không hề. Ông ta ném toẹt vào mặt khán giả một xô sơn đỏ rực, trộn thêm một mớ âm thanh hỗn loạn của thể loại hài kịch điên rồ (screwball comedy), tạo nên một bản giao hưởng chói tai nhưng đầy mê hoặc về sự suy nhược thần kinh.

Câu chuyện của Women On The Verge Of A Nervous Breakdown (hay Những Người Phụ Nữ Bên Bờ Khủng Hoảng) xoay quanh Pepa Marcos, một diễn viên lồng tiếng chuyên nghiệp. Mọi chuyện bắt đầu khi người tình lâu năm của cô là Iván, cũng là một diễn viên lồng tiếng, đột ngột bỏ đi và chỉ để lại một tin nhắn thoại hèn nhát yêu cầu cô đóng gói hành lý cho hắn. Trong vòng 48 giờ đồng hồ điên rồ, căn hộ penthouse của Pepa biến thành một cái sân khấu hài kịch (hoặc bi kịch, tùy cách bạn nhìn), nơi hội tụ những nhân vật quái đản nhất trần đời. Đó là cô bạn thân Candela đang hoảng loạn tìm chỗ trốn vì lỡ dính líu tình ái với một tên khủng bố Shiite sắp cho nổ tung một chuyến bay. Đó là Carlos, cậu con trai nói lắp của Iván do Antonio Banderas thời trẻ thủ vai, đến xem nhà để thuê nhưng lại vô tình bị cuốn vào rắc rối của bà mẹ kế hụt. Đi kèm là vị hôn thê chảnh chọe Marisa và cuối cùng là Lucía, bà vợ cũ đi ra từ trại tâm thần mang theo khao khát trả thù điên loạn với bộ tóc giả và khẩu súng lục. Điểm tài tình bậc thầy của Almodóvar là ông biến những bi kịch cá nhân nặng nề như bị bỏ rơi, khủng bố, ý định tự tử hay họng súng đe dọa thành những tràng cười trào phúng, châm biếm sâu cay mà không hề làm mất đi sức nặng của cảm xúc. Ông cho phép bi kịch và hài kịch cùng khiêu vũ một điệu Mambo cuồng nhiệt.

Không thể bàn về Women on the Verge of a Nervous Breakdown mà không nhắc đến sự ám ảnh của màu đỏ. Màu đỏ không chỉ xuất hiện, nó xâm chiếm và tràn ngập mọi khung hình: từ chiếc điện thoại đỏ, bộ váy đỏ rực rỡ của Pepa, món súp Gazpacho đỏ như máu, cho đến ngọn lửa bùng lên đốt cháy chiếc giường kỷ niệm. Màu đỏ ở đây vừa là đam mê, vừa là sự nguy hiểm và cũng là cơn thịnh nộ đàn bà. Nó báo hiệu một sự bùng nổ sắp xảy ra đúng như tựa đề phim. Bối cảnh căn hộ của Pepa được thiết kế cố tình trông giả tạo như một sân khấu kịch, thậm chí phía sau ban công là đường chân trời Madrid trông như một tấm phông vẽ.

Almodóvar có lẽ muốn nhắc nhở khán giả rằng: Đây là điện ảnh, là sự cường điệu, là nghệ thuật sắp đặt. Nhưng nghịch lý thay, chính sự giả trân của bối cảnh lại làm nổi bật lên những cảm xúc trần trụi và thật thà nhất của nhân vật. Trong một thế giới lòe loẹt, phồn thực và giả tạo ấy, nỗi đau bị bỏ rơi của Pepa lại trở thành thứ chân thật nhất, sắc bén nhất.

Suốt bộ phim, nhân vật chính làm nghề lồng tiếng phim nhưng lại thất bại trong giao tiếp ngoài đời thực. Trong cảnh mở đầu đầy tính biểu tượng, Pepa và Iván lồng tiếng cho bộ phim Johnny Guitar. Họ nói những lời yêu thương nồng cháy, đau khổ tột cùng bằng chất giọng kỹ thuật hoàn hảo, nhưng thực tế họ thậm chí không ở trong phòng thu cùng một lúc. Họ là những chuyên gia bậc thầy trong việc “giả giọng” cảm xúc, nhưng lại là những kẻ nghiệp dư khi đối diện với cảm xúc thật. Chiếc điện thoại trở thành vật thể gây ức chế nhất phim khi Iván không bao giờ nghe máy mà chỉ để lại tin nhắn. Pepa đập phá điện thoại, ném nó qua cửa sổ vì công nghệ liên lạc hiện đại thay vì kết nối con người lại trở thành bức tường ngăn cách họ, biến những lời van xin trở thành độc thoại vô vọng. Chi tiết kịch tính nhất và cũng hài hước nhất chính là món súp lạnh cà chua Gazpacho mà Pepa pha hàng đống thuốc ngủ vào, vốn định dành cho Iván để hắn không thể bỏ đi. Tuy nhiên, kịch bản trớ trêu khiến Iván không bao giờ uống nó. Gã bồ thì thoát nạn, còn nạn nhân lại là cô nàng Marisa đỏng đảnh và đám cảnh sát ngớ ngẩn. Giấc ngủ của Marisa mang tính biểu tượng vì cô là đại diện cho sự ngây thơ, vô lo, đối lập với những người phụ nữ thần kinh đang thức tỉnh xung quanh. Trong giấc mơ đó, cô đạt cực khoái và khi tỉnh dậy, cô tuyên bố mình không còn là trinh nữ. Chi tiết này gợi mở một góc nhìn thú vị: có lẽ đôi khi người phụ nữ cần phải chìm sâu vào vô thức, hoặc tách mình khỏi thực tại ồn ào, nhiễu nhương để tìm thấy bản ngã tình dục và sự trưởng thành của mình. Giấc ngủ đó là cái kén, để khi tỉnh dậy, cô ấy lột xác.

Có một sự chuyển dịch quyền lực tinh tế diễn ra trong phim. Ban đầu, Pepa hiện lên như nạn nhân điển hình của cái nhìn nam giới (Male Gaze), cô phụ thuộc cảm xúc vào đàn ông, chạy đôn chạy đáo, khóc lóc vì một gã tồi. Nhưng càng về sau, bộ phim càng chứng minh điều ngược lại. Iván bị đẩy lùi, biến thành một thực thể bên lề, một “MacGuffin” (cái cớ) để phụ nữ hành động.

Hãy để ý cách Almodóvar đặt góc máy. Khi Pepa đau khổ, máy quay không soi vào đường cong cơ thể cô để gợi dục hóa nỗi đau mà tập trung vào đôi mắt ướt, vào bàn tay run rẩy, vào sự tàn phá của mỹ phẩm trên khuôn mặt. Trang phục trong phim như những bộ đồ đỏ rực hay khuyên tai to bản không phải để quyến rũ đàn ông trong phim, mà là tấm áo giáp của phụ nữ, là cách họ thể hiện bản sắc cá nhân. Lịch sử y khoa và điện ảnh do nam giới thống trị thường gán ghép sự giận dữ của phụ nữ là bệnh hoạn hysteria, nhưng Almodóvar đã bình thường hóa cơn suy nhược thần kinh. Ông nói với khán giả rằng trong một thế giới do đàn ông tạo ra đầy rẫy sự dối trá và vô trách nhiệm, thì việc phụ nữ phát điên là phản ứng tỉnh táo và logic nhất.

Trong vũ trụ của bộ phim này, các nhân vật nam chính thường được miêu tả khá thảm hại. Ivan là loại tệ bạc, một cái loa phường di động dùng giọng nói trầm ấm để lừa tình nhưng bản chất là kẻ hèn nhát. Còn Carlos hay đám cảnh sát thì ngớ ngẩn hoặc vô dụng. Bộ phim tước bỏ quyền lực của đàn ông. Thế giới trong phim vận hành bởi các quyết định của phụ nữ và đàn ông chỉ là những chướng ngại vật ngớ ngẩn trên hành trình phát triển của họ.

Tuy nhiên, có một nhân vật nam thú vị là anh tài xế taxi với chiếc xe trang trí kiểu Mambo sến súa. Nếu Ivan là đại diện cho sự vô cảm, Carlos là sự ngớ ngẩn, thì anh chàng tài xế taxi với mái tóc tẩy trắng dựng ngược và chiếc áo sơ mi lòe loẹt lại là một ngoại lệ đầy duyên dáng. Anh ta xuất hiện lặp đi lặp lại một cách tình cờ đến mức phi lý mỗi khi Pepa cần di chuyển. Chiếc taxi của anh ta là một vũ trụ thu nhỏ của sự hỗn loạn đầy màu sắc Madrid thập niên 80: nội thất da báo giả, mở nhạc Mambo xập xình, và có đủ thứ đồ vật mà có lẽ do từng có những vị khách trên chiếc taxi cần mà chẳng có. Ví như có một lần Pepa đi xe, cô thiếu thuốc nhỏ mắt, thì ở lần gặp lại sau đó, anh tài xế đã bổ sung ngay thuốc nhỏ mắt vào xe của mình. Anh ta quan sát, ghi nhớ và thấu cảm với nhu cầu của người khác, khác hẳn với sự vô tâm của Iván. Almodóvar dùng nhân vật này để tri ân phong trào La Movida Madrileña - sự bùng nổ văn hóa tự do và phóng khoáng của Tây Ban Nha hậu Franco. Anh ta lập dị, yêu đời, và nhiệt tình thái quá. Anh ta là cầu nối đưa Pepa đi qua những con phố Madrid, từ tuyệt vọng đến hành động. Sự xuất hiện của anh tài xế này cứu bộ phim khỏi việc trở thành một bản án kết tội đàn ông toàn diện. Đúng vậy, vẫn còn đó những gã đàn ông tốt, chỉ là có thể đôi lúc trông họ hơi… “đồng bóng” và lập dị một chút mà thôi.

Cảnh cao trào diễn ra tại sân bay, khi bà vợ cũ điên loạn của Iván chĩa súng định giết Iván. Pepa đã lao đến cứu mạng kẻ đã bỏ rơi mình. Nhưng chi tiết đắt giá nhất nằm ở khoảnh khắc sau đó. Sau khi được cứu, Iván với bản tính trăng hoa và dẻo miệng lại thốt ra những lời ngọt ngào.

Pepa trả lời: “Không. Tạm biệt Iván.”

Cô quay về căn hộ tan hoang của mình, ngồi xuống mệt mỏi nhưng bình thản và nói với Marisa vừa tỉnh dậy rằng cô có thai. Đây là chi tiết then chốt bởi suốt cả bộ phim, Pepa chạy đua với thời gian chỉ để nói với Iván câu này, hy vọng đứa con sẽ níu kéo hắn. Nhưng khi cơ hội đến, cô lại im lặng. Vì sao ư? Vì cô đã “vượt qua bờ vực”. Cơn suy nhược thần kinh không giết chết cô mà giúp cô tái sinh. Cô nhận ra mình không cần người đàn ông tệ bạc đó để làm mẹ hay để tiếp tục sống. Cô cứu hắn vì lương tri của một con người, nhưng cô bỏ hắn vì lòng tự tôn của một người đàn bà. Việc không nói ra bí mật cái thai là sự trừng phạt lớn nhất dành cho Iván và là sự giải phóng cho chính cô. Trong các bộ phim chịu ảnh hưởng của Male Gaze, người phụ nữ thường chờ đợi người đàn ông đến cứu rỗi hoặc giải quyết vấn đề. Ở đây, Pepa không ngồi chờ. Cô ném điện thoại, cô đốt giường, cô pha thuốc, cô rượt đuổi, cô cứu mạng người khác. Hành động của cô là động lực thúc đẩy toàn bộ mạch phim. Cô là chủ thể, không phải khách thể.

Bộ phim phá vỡ định kiến rằng phụ nữ sẽ cấu xé nhau vì đàn ông. Ngược lại, sự hỗn loạn trong căn hộ của Pepa đã vô tình tạo ra một liên minh nữ giới đầy sức mạnh: Candela tìm đến Pepa để được che chở, Pepa (mẹ kế hụt) và Marisa (con dâu hụt) chia sẻ bí mật cuối cùng. Căn hộ của Pepa từ một nơi cô đơn chờ đợi đàn ông đã biến thành nơi phụ nữ giúp nhau giải quyết rắc rối.

Trong bộ phim này, phụ nữ được hỗn loạn, được sai lầm và được xấu tính. Họ không cần phải là những “thiên thần” hoàn hảo để được yêu mến. Sự lộn xộn của họ là minh chứng cho nhân tính (humanity) của họ, chứ không phải để phục vụ cho sự phán xét của đàn ông. Phụ nữ không còn là phái yếu cần được giải cứu. Họ là những người cầm lái, cầm súng, và cầm trịch cuộc chơi. Almodóvar không nhìn phụ nữ từ bên ngoài vào, mà ông dường như nhìn thế giới từ bên trong tâm hồn họ ra. Ông không phán xét mà ông đồng lõa với sự điên rồ của phụ nữ. Đó là một cái nhìn đầy trân trọng, biến Women On The Verge Of A Nervous Breakdown trở thành một bản nhạc (hơi hỗn loạn) vinh danh sức mạnh và sự phức tạp của tâm hồn phụ nữ.

“Bờ vực” không phải là nơi để rơi xuống, mà là nơi để chúng ta học cách mọc cánh bay lên, hoặc ít nhất, học cách đứng vững trên đôi giày cao gót của mình. 10/10 cho phim, và cho cả bộ sưu tập khuyên tai to bản cùng công thức Gazpacho “một nhấp là quên sầu” ấy.