Còn nhớ trong những buổi chiếu phim mà ÂMO đã tổ chức, cứ mỗi một phân cảnh các nhân vật xin nhau điếu thuốc, khán giả của chúng tôi lại ngồi dậy và chia nhau mỗi người một điếu, lục đục tìm bật lửa, cùng nhau hít một hơi dài và lại ngả lưng để tiếp tục thưởng thức bộ phim, không quên nhìn nhau cười và thả vài điệu bộ khúc khích.

Thuốc lá trong điện ảnh, từ lâu đã gắn với một hình ảnh thật ngầu. Khán giả dù có phải người hút thuốc hay không cũng ít nhiều thấy như vậy. Nhưng sao lại thế nhỉ? Tại sao một thói quen tệ như hút thuốc lại để lại nhiều dấu ấn đậm nét đến thế?

Hãy thử hình dung Rick trong Casablanca (1942), ngồi trong quán bar, đối diện quá khứ đổ vỡ, tình yêu dang dở, với nỗi oán hận và khát khao đan xen. Nếu Rick chỉ ngồi uống nước lọc, bầu không khí ấy sẽ nhạt nhẽo đến lạ. Chính điếu thuốc, bên cạnh ly rượu, đã khắc họa sự rạn nứt nội tâm của một con người vừa tỉnh táo vừa sầu bi, vừa đau khổ vừa kiêu hãnh. Điện ảnh ở đây cho ta thấy rằng, thuốc lá không phải chỉ là thói quen, mà là một ngôn ngữ hình ảnh, nơi sự sống và cái chết, giữa sinh và diệt, được quyện vào nhau trong làn khói.

Thuốc lá và rượu, hai thứ khác nhau nhưng đều mang tính biểu tượng như nhau, đều quyến rũ và mang tính tự hoại. Nhưng khác với rượu, một thứ sau mỗi ngụm, sẽ biến mất khỏi ánh nhìn của khán giả, thì khói thuốc vẫn ở đó, phảng phất trong không gian quanh nhân vật, nó tiện hơn rượu, nhân vật có thể mang theo cả bao đi khắp cuộc hành trình trong phim. Nhưng tất nhiên, hút thuốc không chỉ có ý nghĩ thể hiện sự tự hoại, đặc biệt là trong một môn nghệ thuật mang đầy tính biểu tượng như điện ảnh.

Thuốc lá rất ưa nhìn về mặt thẩm mỹ, nó khuếch đại và khiến cho trạng thái cảm xúc của nhân vật đang hút chúng được hiển lộ. Nếu một nhân vật lo lắng, anh/chị ta sẽ vội vàng tìm một cái bật lửa, hoặc hít khói như thể hít một hơi không khí trong lành sau một ngày dài và mệt mỏi. Mối quan hệ của nhân vật với việc hút thuốc cũng có thể đánh giá được nhiều điều về kiểu tính cách cũng như tình trạng của nhân vật. Nếu nhân vật hút thường xuyên, họ thường mang các đặc tính như lo lắng, tự do, bốc đồng hoặc cô đơn. Nếu họ đang cố gắng bỏ thuốc, họ thường đang trong giai đoạn thay đổi, hoặc tâm trí họ đang nằm ở vùng xám của đạo đức, có thể do dự, có thể đấu tranh và đôi khi là yếu đuối. Nếu nhân vật đã bỏ hút thuốc và lại hút lại đột ngột, họ thường đã trải qua một sự thay đổi lớn trong tư tưởng hoặc mối quan hệ trong vòng cung nhân vật của mình. Thuốc lá, do đó có thể là một biểu tượng đầy ẩn ý cho những gì nhân vật đang trải qua, hoặc cho khán giả ngầm cảm nhận họ là ai.

Tôi cũng muốn bàn sâu hơn đến việc hút thuốc qua ba hành động được chia nhỏ: Châm thuốc, hút thuốc, và nhả (khói) thuốc.

Về châm thuốc, trong nguyên lý thị giác, mắt người bị cuốn hút bởi ánh sáng động. Một đốm lửa nhỏ, nhất là trong không gian tối, sẽ lập tức thu hút mọi ánh nhìn của khán giả, đạo diễn từ đây có thể không cần ra hiệu mà vẫn thu hút chúng ta vào điểm quan trọng trong khung hình, gắn kết dần nhằm tăng thêm tính biểu tượng cho mạch kể mà không nhất thiết phải dùng nhiều lời thoại và hành động.

Một hành động cần sự trợ giúp của lửa. Lửa từ khi được con người phát hiện ra và thuần hóa đã trở thành biểu tượng của sự sống, của nhiệt huyết, của niềm an ủi, của mối đe dọa. Thuốc lá, bản thân ý nghĩa sống của nọ là tự hủy, nhưng nó cần sự giúp đỡ của lửa để đạt được mục đích của mình. Khi lửa và thuốc chạm vào nhau, ta thấy đồng thời sự khai sinh và sự diệt vong đang hòa quyện, điếu thuốc bừng sáng lên cũng chỉ để chờ thời điểm tan dần.

Nhưng ta cũng đừng quên, việc châm thuốc có thể không chỉ diễn ra với một nhân vật, khi có sự xuất hiện của nhiều người, sẽ lại càng làm rõ thêm ý nghĩa biểu tượng và thông điệp mà cảnh phim muốn truyền tải.

A có thuốc nhưng không có diêm, sẽ cần B châm cho, đây dễ hiểu là một sự “truyền lửa”, có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào cách sử dụng và sắp xếp của đạo diễn.

Michael Corleone, trong hành động bình tĩnh châm thuốc cho người thợ làm bánh đang run như cầy sấy vì sợ chết, đã nhận ra sự nguy hiểm và lì lợm khủng khiếp của mình, dù biết vận mệnh sống chết của Bố Già và sự an nguy của cả gia đình đang dựa hoàn toàn vào mình. Michael ở đây đã vô tình biết rõ mình nắm quyền kiểm soát qua hành động ấy, nhưng ngược lại, những phân cảnh khác khi đàn em châm hộ thuốc cho bậc trên lại trở thành công cụ xác lập trật tự quyền lực.

Trong “Now, Voyager” (1942), nhân vật của Paul Henreid đặt hai điếu thuốc lên môi và châm chúng, anh rút ra một điếu và đưa lại nhân vật của Bette Davis, họ nhìn nhau đắm đuối khi khói thuốc tràn ngập không gian xung quanh. Một phân cảnh mang nhiều tính gợi tình trong một không gian lãng mạn, điếu thuốc ở đây như cầu nối giữa hai nhân vật, tượng trưng cho những khao khát của họ về nhau.

Cũng trong một phân cảnh mang tính lãng mạn trong In The Mood For Love, nhân vật Châu châm thuốc cho nhân vật Tô trong một quán ăn khuya. Cảnh này không hề bùng nổ dục tính, mà là một sự thân mật bị kìm nén, châm hộ điếu thuốc trở thành một sự tinh tế khi cả hai đều biết rằng sự quan tâm của mình bị ngăn lại bởi lễ nghi, đạo đức xã hội và hôn nhân. Vợ của Châu ngoại tình với chồng của Tô, nay, hai người nạn nhân trong mối quan hệ ấy tìm đến nhau, thương cảm cho nhau, nhưng không dám đẩy nó đi xa.

Và còn nhiều cách diễn giải, nhiều ví dụ nữa. Nhưng rõ ràng, hành động châm thuốc diễn ra khi có hai nhân vật sẽ có nhiều cách diễn giải hơn rất nhiều so với khi họ tự châm. Bản thân nó cũng làm khán giả nhớ lại bản năng vô thức luôn sống theo bầy đàn của mình, vì dù sao, con người cũng là động vật xã hội mà.

Châm thuốc đã xong, giờ thì hút một hơi thật sâuuu. Bạn cứ tưởng tượng sau một ngày dài làm việc mệt mỏi khó tả, anh/chị ta ra ban công đứng, nhìn xa xăm và… không làm gì cả? Khán giả dù có hút thuốc hay không cũng ít nhiều thấy thiếu thiếu cái gì đó. Bởi, hành động hít một hơi thật sâu, và thở ra thật nhẹ nhàng (hoặc nặng nề), sẽ quyến rũ hơn rất nhiều nếu khán giả thấy được anh/chị ta đang hít vào thở ra cái gì, thay vì chỉ là một chuỗi hành động vô hình.

Travis Bickle (Taxi Driver, 1974) ngồi trong phòng, cô độc, hút một hơi thuốc thật mạnh và gấp gáp. Anh ta không quá thưởng thức điếu thuốc, bởi anh ta đang nuốt trọn sự căng thẳng vào lồng ngực, một tâm trạng rối bời, bức bối bên trong nhân vật đang tích tụ lại, báo hiệu cho một cơn bùng nổ của bạo lực và giận dữ.

Harry Lime trong The Third Man (1943) xuất hiện trong bóng tối, châm thuốc và hút một hơi dài. Khán giả nghe danh ông ta đã lâu, nay mới được diện kiến. Nhưng ông ta không hốt hoảng hay vội vã. Một cảnh giới thiệu nhân vật kinh điển, chỉ cần bình tĩnh hút thuốc cũng thấy được đây không phải một tay phản diện tầm thường, hắn bình tĩnh, bí hiểm, và cũng đầy sức hút.

Cách khác, Holly của Breakfast at Tiffany’s (1961) lại ngẩng cao đầu, hít một hơi dài, để rồi nhả khói ra như một tuyên ngôn lặng lẽ về sự tự tin và kiêu kỳ. Cử chỉ ấy không hề vụn vặt, nó kéo dài dáng người Audrey Hepburn, khiến từng chuyển động của cô như được biên đạo, sang trọng và quý phái. Thế nhưng, chính làn khói mảnh mai và vương vấn trong không gian ấy lại phản chiếu một sự mong manh khác, gợi đến vỏ bọc mà Holly dựng lên để giấu đi nỗi bất an, sự cô độc và khát vọng được yêu thương thật sự.

Nhưng đôi khi, nó cũng chỉ là sự kết giao thân mật, các nhân vật trong Coffee and Cigarettes (2003) ngồi với nhau, uống cà phê, trò chuyện và hút thuốc. Thuốc lá được dùng như chất xúc tác trong giao tiếp. Đôi khi là cái cớ để những người xa lạ gặp được nhau, biết đâu lại mở ra những kết nối nhân sinh ấm áp (bản thân tui cũng gặp được người mình yêu khi mượn nhau bật lửa và điếu thuốc 😎).

Khói thuốc thì trừu tượng hơn, nó vừa có thể do nhân vật vừa thở ra, vừa có thể là từ điếu thuốc đang cháy. Nhìn thấy nhân vật thở ra khói, khán giả cũng như đồng điệu với nhịp thở đó, cả ta và nhân vật đều như trút bỏ được những gánh nặng trong lòng, trạng thái tinh thần của nhân vật đã phần nào thành công trong việc kết nối với khán giả. Việc nhân vật thở ra mạnh hay nhẹ hoặc thậm chí ỉm luôn khói vào người, đều có hàng chục cách diễn giải khác nhau, tích cực hay tiêu cực thường sẽ gắn kết với hai hành động trước đó là châm thuốc và hút thuốc.

Tướng Kurtz của Apocalypse Now (1979), ẩn mình trong bóng tối, khói thuốc mù mịt, hòa cùng ánh sáng lập lòe làm mờ khuôn mặt ông ta, Kurtz ở đây như một bóng ma, xóa nhòa ranh giới giữa con người và quái vật, giữa lý trí và điên loạn.

Trong To Have Or Have Not (1944), nhân vật của Lauren Bacall cùng Humphrey Bogart tạo nên một trong những cặp đôi màn bạc kinh điển. Thuốc lá trở thành “ngôn ngữ bí mật” của hai người, một công cụ vừa quyến rũ vừa thách thức. Bacall nhả khói một đường dài, đều, khiến khán giả phải tập trung vào khuôn miệng cô. Làn khói lướt qua không khí, trôi về phía Bogart, như một cây cầu vô hình nối hai nhân vật, tính chất của khói như một cái chạm giữa họ. Hollywood cổ điển không thể mô tả tình dục một cách trực diện (do bộ quy tắc kiểm duyệt Hays Code của Hollywood), thuốc lá sẽ thay thế cho sự gợi tình cần thiết của nhân vật.

Tôi cũng muốn bàn đến cái còn lại, là khói do tự thuốc lá sinh ra.

Nghĩ thôi mà đã thấy nhiều suy tư, bởi dạng khói này luôn bay lên như một vũ công thiên biến vạn hóa, trôi nổi trong khung hình khiến khán giả bị hút vào sự dịch chuyển mơ hồ đó. Khán giả thấy được sự chậm rãi và thời gian đang trôi cùng nhân vật, sự tương phản ánh sáng còn khiến ta như thấy được không khí trong phòng, trên rừng, trên sa mạc, trong kho, trong nhà thờ, trong cốp xe, trong quan tài,… Một hiệu ứng thị giác huyền ảo mà bình thường ta sẽ không mấy khi thấy được nếu như không có khói (thuốc).

Khói bay bổng theo từng vũ điệu riêng không thể đoán trước, nhưng cũng biến mất trong thoáng chốc, những cảm giác phù du, nỗi buồn, hoặc hoài niệm là khó tránh khỏi với khán giả, như ma trơi dẫn dắt họ vào miền suy tư riêng của mỗi người. Hình ảnh nội tâm của nhân vật chưa bao giờ được hình tượng hóa bằng cái gì tốt hơn khói thuốc, dám chắc là như vậy.

Ví dụ điển hình trong Nostalghia, nhân vật chính Andrei (do Oleg Yankovsky thủ vai) nhiều lần hút thuốc, đặc biệt là khi anh ngồi một mình trong căn phòng trọ tăm tối hay những khoảnh khắc đợi chờ vô định. Ở đó, khói thuốc bay lên chậm rãi, hòa vào không khí lạnh ẩm của nước Ý, xen lẫn sương mù và bóng tối. Khán giả không chỉ cảm nhận, mà còn nhìn thấy được thời gian đang trôi, khói hòa với sương, vào ánh sáng nhập nhòa của những căn nhà đổ nát, để rồi tan chảy vào không gian. Khói thuốc đã trở thành một phần của sinh, sinh để sống trọn với lịch sử, vào đất trời, vào duyên nghiệp.

Để kết lại, tôi muốn nhấn mạnh rằng: biểu tượng trong nghệ thuật không bao giờ là món đồ trang trí. Nó chỉ phát huy sức mạnh khi được đặt đúng chỗ, đúng lúc, và với một sự hiểu biết thấu đáo. Thuốc lá, đúng, có thể trông ngầu. Nhưng, đó là sự ngầu được xây nên bởi ngôn ngữ điện ảnh, ánh sáng, góc máy, tiết tấu diễn xuất, và đặc biệt là ý nghĩa, thông điệp, chứ không phải chỉ bởi một điếu thuốc đặt bừa vào tay nhân vật.

Nhiều đạo diễn trẻ, trong những phim ngắn đầu tay, đã vội vàng cho diễn viên cầm điếu thuốc, châm lửa và nhả khói, nhưng thậm chí diễn viên của họ còn chưa biết cách hút sao cho đúng, còn chưa biết cách để một hơi thuốc đi cùng ánh mắt, một làn khói ăn nhập với nhịp cắt dựng nên diễn ra thế nào. Và vì thế, biểu tượng đáng ra phải gợi cảm và nhiều tầng ý nghĩa như vậy lại trở nên vụn vặt, vô nghĩa. Nếu không hiểu được cái tinh tế của hình ảnh, thuốc lá sẽ chỉ còn lại khói trắng bay lên, rồi biến mất trong sự vô vị.

Hãy học, hãy quan sát, nghiền ngẫm thật nhiều về biểu tượng và ngôn ngữ điện ảnh. Hãy để chúng thấm vào bạn như một thứ kinh nghiệm sống, rồi khi thực hành, dù là làm phim hay làm phê bình, hãy quên đi sách vở, và để cho sự va đập giữa hình ảnh và cảm xúc tự tạo nên sức mạnh của nó. Đó mới là con đường để một chi tiết nhỏ bé, tưởng chừng bình thường, trở thành bất tử trong tâm trí ta.

Cuối cùng, hút thuốc trông có thể ngầu thật, nhưng bài viết này không cổ súy việc hút thuốc, mà chỉ cổ súy cho việc biết yêu thương hình ảnh, để những biểu tượng được phơi bày, được hiển lộ những tầng ý nghĩa sâu sắc nhất.

________

Ảnh: Phim “Hà Nội, Mùa Đông Năm 46” của đạo diễn Đặng Nhật Minh