Đạo diễn: Orson Welles & Francois Reichenbach

Quốc gia: Pháp, Iran & Đức

Năm ra mắt: 1973

Thời lượng: 90 phút

Thể loại: tài liệu & chính kịch

Người dịch; Scapedonkey

Giới thiệu:

Sau sự thành công của The Trial (1962) và Crimes at Midnight (1965), những năm 70s, Orson Welles cho ra mắt tác phẩm tiếp theo có thể coi là tác phẩm cuối cùng được hoàn thiện và ra mắt tới đại chúng mang tên F for Fake (1973). Với ông, đây là phim tài liệu nhưng mang cho mình lối kể chuyện mới mẻ mà chính vị đạo diễn đã thừa nhận rằng “đây là thể loại phim mới, không phải phim tài liệu” (Rosenbaum, 2024).

Mặc dù phải đến tận 1975, phim mới được ra mắt và công chiếu tại Mỹ, đồng thời chính ông là người phải tự quảng bá, tự làm trailer dài 9 phút nhằm truyền thông cho bộ phim của mình, kết quả là phim nhận nhiều đánh giá tiêu cực, cho rằng tác phẩm mang đầy sự tự mãn và hoang tưởng. Nhà phê bình phim Stanley Kauffmann, chỉ trích tác phẩm trên tờ New Republic rằng phim như một trò hề lố bịch, một sự chắp vá tùy tiện mà Welles đang cố gắng biến thành một tác phẩm được lên kế hoạch (Ayres. 2012).

Phải mãi đến tận những năm 1995 đến 2005 khi Criterion Collection cho ra mắt bản DVD, phim đã thu hút nhiều khán giả mới, yêu thích và được bàn luận nhiều hơn về sự dàn xếp, cách quay cũng như dụ ý mà Welles đã cài cắm vào phim

F for Fake là câu chuyện kể về cuộc đời và góc nhìn của Elmyr de Hory với tư cách là họa sĩ chuyên vẽ tranh giả trong với giới nghệ thuật, qua cuộc đời của vị họa sĩ đó, Orson muốn phơi bày bộ mặt của những kẻ tự cho mình là nhà phê bình, nhà thẩm định và nhà buôn tranh, qua đó đặt câu hỏi về việc thế nào là nghệ thuật thật sự.

Ngoài việc là cuộc điều tra về nghệ thuật được tường thuật lại bởi nhiều góc nhìn khác nhau, phim còn là lời gửi gắm, tâm sự của Orson Welles về cuộc đời của mình kể từ khi còn mới bắt đầu dấn thân vào điện ảnh cho đến bây giờ, để rồi ông ấy cũng tự băn khoăn rằng liệu nghệ thuật còn tồn tại không, và điều gì ở nghệ thuật có thể đứng vững được trước sức mạnh của thời gian.

Điều khiến cho bộ phim đặc biệt chính là cách kể chuyện khi Orson Welles, với tư cách là nhà ảo thuật dẫn dắt người xem qua góc nhìn tường thuật từ người này qua người khác được quay lại như một cuộc phỏng vấn, vượt ra khỏi khuôn khổ của Cinema Verites - phong cách làm phim tài liệu kiểu Pháp, đề cao tính chân thực qua phản ứng của nhân vật trong các tình huống - khiến cho bộ phim vừa có phần chân thực, vừa thử thách người xem phải đặt câu hỏi phán đoán xem đâu là sự thật và đâu là dàn dựng khi tất cả được kể lại qua góc nhìn của vị đạo diễn.

Nhà phê bình Naremore phân tích ngắn gọn về bộ phim trong cuốn “The Magic World of Orson Welles” (1989) rằng “Welles, trong F for Fake, ‘đang trực tiếp đối mặt với ‘lời nói dối’ thiết yếu mà các bộ phim được xây dựng dựa trên - đó quá trình biên tập’ : bối cảnh của nó được tạo ra thông qua dựng phim, và Welles thường được thể hiện tại bàn biên tập đang (tái) xây dựng các chuỗi cảnh trước mắt người xem. Từ việc biên tập, Welles chuyển sang các hình thức đánh lừa khác trong nghệ thuật. Cuối cùng, ông kết luận rằng ‘trong thời đại công nghiệp, nghệ thuật chỉ có ý nghĩa khi nó là nguyên bản, mang phong cách của một họa sĩ (hoặc tác giả) được ngưỡng mộ, người làm cho nó trở nên độc đáo và do đó có thể bán được’ . Vậy thì, nghệ sĩ hiện đại ‘luôn là một phần lý tưởng và một phần lừa đảo’. Tuy nhiên, bất chấp sự khéo léo khôn ngoan của Welles, F for Fake … vẫn nằm một phần trong hệ thống mà nó chỉ trích một cách dí dỏm, khiến chúng ta kính trọng thiên tài, trầm ngâm và tò mò về bí ẩn trong chính tính cách của Welles” (Ayres. 2012)

Mặc dù phim đã có tuổi đời 40 năm và vẫn còn ít người biết tới, nhưng đây vẫn là một trong những tác phẩm được đánh giá cao và đáng được học hỏi đến từ Orson Welles trong việc sáng tạo và làm ra các bộ phim bán tài liệu khác.

Trích nguồn:

Ayres, J. (2012). Orson Welles’s ‘Complicitous Critique’: Postmodern Paradox in ‘F for Fake’. Literature/Film Quarterly, [online] 40(1), pp.6–19.

Rosenbaum, J. (2024). Orson Welles’s Purloined Letter: F FOR FAKE | Jonathan Rosenbaum.

Link phim và phụ đề: https://drive.google.com/drive/folders/1yKVFimxMUrMsA79oaWn4uDrtfQv8386l?usp=drive_link