Dead Poets Society là một trường hợp hiếm hoi trong điện ảnh Mỹ cuối thế kỷ XX: một bộ phim tưởng như nhẹ nhàng về giáo dục nhưng lại được dựng như một luận đề triết học được ngụy trang khéo léo về sự hình thành chủ thể, tính đối kháng giữa tự do (freedom) và trật tự (order), và cái giá đẫm máu của việc thách thức di sản.

Câu nói “Carpe Diem – Seize the day” thường bị tầm thường hóa thành một khẩu hiệu sống vội. Nhưng trong bối cảnh ngột ngạt của Welton, nơi con người được định nghĩa bởi bốn chữ “Truyền thống – Danh dự – Kỷ luật – Xuất chúng”, “Carpe Diem” trở thành một lời dị giáo.

Nó không phải là lời khuyên “hãy đi chơi vui vẻ”. Nó là một mệnh lệnh triết học: Hãy tự định nghĩa mình trước khi người khác định nghĩa bạn. Keating không dạy học sinh chống lại hệ thống; ông dạy họ một thứ nguy hiểm hơn nhiều: tự duy. Ông dạy họ đứng lên bàn để nhìn thế giới từ một góc khác, và lắng nghe “nhịp đập của chính trái tim”, một la bàn nội tại đối lập với la bàn truyền thống mà Welton ép họ phải dùng.

Peter Weir xây dựng Welton như một không gian vừa uy nghi, vừa ngột ngạt. Những bức tường đá cổ kính, đồng phục chỉnh tề, và kỷ luật thép… tất cả phác họa một trật tự đã hoàn tất, không còn chỗ cho cái mới. Welton là biểu tượng cho một hệ thống đã tồn tại từ lâu trước khi các cậu bé ra đời, và sẽ tiếp tục tồn tại sau khi họ rời đi.

Chính trong cái nền đó, hang đá của “Dead Poets Society” trở thành một không gian phản-Welton. Đó là nơi thơ ca được đọc không vì điểm số, mà vì sự giải phóng. Đó là nơi duy nhất họ được phép là chính mình, một ốc đảo bí mật của tự do trong một lục địa của sự kiểm soát.

Bi kịch của Neil không nằm ở việc cậu đam mê diễn kịch. Bi kịch của cậu là bi kịch về quyền sở hữu: cậu không được quyền sở hữu giấc mơ của chính mình.

Thầy Keating là người đầu tiên nhìn thấy ánh sáng đó, nhưng người cha (hiện thân của quyền lực truyền thống và trật tự gia trưởng) đã thực hiện một hành vi tước đoạt tinh thần. Neil không tự tử vì thất bại hay vì vai diễn bị cấm. Cậu tự tử vì không còn lối thoát. Khi mọi con đường đều đã bị người khác vạch sẵn, cái chết là hành động “tự do” cuối cùng, và cũng là bi thảm nhất, mà cậu có thể chọn để khẳng định sự tồn tại của mình.

Đây là khoảnh khắc Dead Poets Society vượt lên phim tuổi teen: nó mô tả sự xung đột chết người giữa cá nhân đang hình thành và một hệ thống đã hóa thạch.

Nếu bi kịch của Neil là một vụ nổ hướng ngoại (external explosion) bị dập tắt, thì hành trình của Todd Anderson là một cuộc cách mạng hướng nội (internal revolution) đã thành công.

Todd là hình bóng của những người trẻ tin rằng mình là “không”. Cậu sợ hãi, sợ hãi giọng nói của chính mình, sợ hãi sự tồn tại của bản thân.

Khoảnh khắc Todd đứng lên bàn và gọi “O Captain, my Captain” khi cả thế giới quay lưng với Keating, chính là khoảnh khắc khai sinh của chủ thể. Đó không phải là sự nổi loạn bồng bột; đó là sự trưởng thành thực thụ. Lần đầu tiên trong đời, Todd hành động không phải vì áp lực, mà vì niềm tin nội tại. Cậu đứng lên không để thách thức nhà trường, mà để bảo vệ điều đúng đắn.

Điều khiến Keating trở nên vĩ đại không phải vì ông thành công, mà chính vì ông thất bại một cách sâu sắc.

Ông thất bại khi không thể cứu được Neil. Ông thất bại khi bị đuổi khỏi trường. Ông thất bại trong việc bảo vệ học trò khỏi hệ thống.

Nhưng đó chính là thông điệp cốt lõi của phim: Keating là một người mồi lửa, không phải một người bảo hộ. Ông trao cho họ ngọn lửa của thơ ca và tư duy độc lập, nhưng ông không thể (và không nên) bảo vệ họ khỏi việc bị chính ngọn lửa đó thiêu đốt. Ông không cứu học sinh; ông chỉ trao cho họ công cụ để họ tự cứu lấy mình.

Phần còn lại, và cả cái giá phải trả, là của họ.

Khi những thước phim khép lại, hình ảnh Todd Anderson đứng trên bàn không phải là một hành động nổi loạn. Đó là khoảnh khắc khai sinh chủ thể rực rỡ và bi tráng nhất. Hệ thống đã trục xuất người mồi lửa, nhưng nó đã quá muộn. Ngọn lửa đã bén. Bi kịch của Neil là lời cảnh báo đẫm máu về cái giá phải trả khi một cá nhân dám va chạm với một trật tự đã hóa thạch, một hệ thống sẵn sàng nghiền nát giấc mơ để bảo vệ di sản của nó. Nhưng sự trưởng thành của Todd là một lời hứa. Nó chứng minh rằng ngay cả khi hệ thống chiến thắng một trận chiến, trục xuất người thầy và dập tắt một sinh mạng, nó không bao giờ có thể dập tắt được một tâm hồn đã thực sự được đánh thức. Keating thua. Neil mất. Nhưng thơ ca, và tự do đã tìm được chiến thắng.