Đạo diễn Guillermo del Toro đã mơ về việc thực hiện một tác phẩm về bi kịch Frankenstein của riêng mình. Từ hồi còn là một cậu nhóc, ông đã bị mê hoặc trong phiên bản điện ảnh kinh điển nhất năm 1931 của đạo diễn James Whale, với vai con Quái vật được hóa thân bởi Boris Karloff huyền thoại. Hình ảnh con quái vật ấy in đậm sâu để mà cho đến ngày nay, người ta vẫn nghĩ đến nó đầu tiên khi nhắc đến cái tên Frankenstein. Tôi biết nhiều người vẫn lầm tưởng Frankenstein là tên của con quái vật, nhưng đó là tên của người Cha quý hóa đã tạo ra nó, bác sĩ Victor Frankenstein vĩ đại. Nhưng với tác phẩm năm nay, cái tên “Quái vật Frankenstein” buồn cười sao lại thật hợp lý, khi Victor trong tay del Toro không chỉ là một thiên tài ngạo mạn như phiên bản gốc, mà còn là một tên khốn nạn chưa học cách làm người sao cho tử tế. Còn sinh vật mà hắn tạo ra thì lại được hiện lên với dáng vẻ mong manh đến đáng thương.

Tiểu thuyết kinh điển của cô thiếu nữ 18 tuổi Mary Shelley được xuất bản năm 1818 vào thời kỳ Cách mạng khoa học và Khai sáng Châu Âu ở Đức và Thụy Sĩ. Bộ phim của del Toro thì lại lấy bối cảnh năm 1857 vào thời Victoria. Sự thay đổi này tạo điều kiện cho del Toro khai thác phần con người trong mỗi nhân vật nhiều hơn cho tác phẩm đầy mơ mộng của mình, bởi kỷ nguyên Victoria như điểm giao giữa đương thời với một thế giới lý tính tuyệt đối mà Shelley hướng theo. Khác biệt là vậy, nhưng cái hồn cốt của tác phẩm gốc vẫn được kế thừa tinh tế vượt mức kỳ vọng.

Con tàu của thuyền trưởng Anderson đang đi đến Bắc Cực thì bị mắc kẹt trong băng. Anderson (Lars Mikkelsen thủ vai) và thủy thủ của ông phát hiện một vụ nổ ở phía xa, sau đó họ giải cứu một người đàn ông bị thương nằm trên mặt băng. Họ đưa anh ta lên tàu. Đó là bác sĩ Victor Frankenstein (Oscar Isaac thủ vai), tưởng chừng như sắp chết. Anh kể cho họ nghe câu chuyện của mình, sinh ra là một cậu ấm được rèn giũa nghiêm khắc bởi người cha là một bác sĩ phẫu thuật danh tiếng Leopold (do Charles Dance thủ vai, một màn hóa thân ấn tượng mà rất lâu tôi mới thấy từ sau vai Tywin Lannister kinh điển trong Game of Thrones). Tuổi thơ hạnh phúc ấy xoay chuyển 180 độ sau khi mẹ, người thân thiết nhất với cậu qua đời lúc sinh em trai William. Điều này khiến Victor quyết tâm chinh phục ranh giới sống và chết - một hành vi về cơ bản là động chạm quyền năng của Chúa. Khi Victor trở thành bác sĩ, chính việc theo đuổi này đã gây tai tiếng cho Đại học Y khoa Hoàng gia và khiến anh ta trở thành kẻ bị ruồng bỏ.

Nhưng anh đã gặp Herr Harlander (Christoph Waltz thủ vai), một tay buôn vũ khí có cô cháu gái xinh đẹp và bí ẩn khiến Victor chết mê mệt là Elizabeth (Mia Goth thủ vai, người đồng thời cũng đóng vai mẹ của Victor, vâng lại một chi tiết rất Freudian), người trớ trêu cũng đã đính hôn với cậu em William (Felix Kammerer thủ vai). Harlander đề nghị tài trợ cho nghiên cứu của Victor, và thế là cuộc viễn chinh cái chết của Victor bắt đầu. Anh miệt mài nghiên cứu và thử nghiệm mọi cách để hợp nhất từng bộ phận của những người lính thiệt mạng trên chiến trường, sử dụng năng lượng của một đêm sấm sét điên cuồng để tạo ra sự sống cho sinh vật thiêng liêng của riêng mình. Đứa trẻ 1 ngày tuổi nhưng to như Thánh Gióng ấy (do Jacob Elordi thủ vai) mới đầu làm Victor sướng phát điên, anh dắt tay thằng con mình và dạy nó từ những cái nhỏ nhất. Nhưng rồi chẳng mấy lâu sau, cái tính hỗn làm của Victor cũng chẳng chịu nổi việc nuôi dạy một đứa trẻ to xác. Anh ta ghen tuông khi thấy em dâu mình có vẻ khoái thằng con trai. Phụ tử tình thâm, trong cơn điên loạn anh ta quyết định đốt toàn bộ tòa lâu đài, toan chôn vùi “đứa con” cùng công trình của mình. Nhưng sức sống mạnh mẽ đã khiến sinh vật ấy kịp thời chạy thoát, lần đầu được bước chân ra đời chạm cỏ, hắn được học những điều sơ đẳng nhất của việc làm người.

Tôi cho rằng đây là vai diễn có sức nặng đáng được quan tâm nghiêm túc của Jacob Elordi trong vai con quái vật (dù anh vốn cũng là một diễn viên thực lực qua các Saltburn hay Euphoria). Elordi cao gần hai mét, anh lên phim cũng ngập ngụa trong lớp hóa trang dày đặc. Nét người cao gầy của Elordi và lớp da xanh nhạt màu xác chết mà đoàn phim của del Toro thực hiện đã cho ta thấy một con Quái vật mới hoàn toàn với những gì ta biết về tác phẩm Frankenstein trước đây. Một trong những cái tinh túy nhất của nhà văn Mary Shelley mà mọi nhà làm phim muốn chuyển thể tác phẩm này phải đối mặt là việc miêu tả quá trình nhận thức và hình thành thế giới quan của Quái vật (một phim hoạt hình thể nghiệm năm 1982 là The Ravishing of Frank N. Stein đã thể hiện hoàn hảo cái tinh túy đó). Del Toro và Elordi đã cùng nhau khắc họa xuất sắc quá trình ấy, Quái vật như một đứa trẻ cao 2 mét, chập chững từng bước chân không vững, khó khăn mở từng lời nói, rồi dần dần di chuyển như một con thú hoang khi bị giam cầm và đối mặt với thế giới khắc nghiệt, sau đó là học đọc học nói, cư xử như một người đàn ông lịch thiệp, rồi lại trở thành một con quái vật điên rồ, một mối đe dọa thực sự với bất kỳ ai chống lại hắn.

Mà đã làm người thì có ai mà không cô đơn. Sự thông minh của Quái vật khiến hắn phát hiện ra việc bản thân mình không được sinh ra bình thường, hắn dù sao cũng chỉ là kẻ bị đày phải sống ở nhân gian này. Quái vật sau đó bị vu oan vào việc giết ông lão mù - người bạn thân thiết nhất của hắn. Mọi thứ như sụp đổ, nhưng còn tệ hơn là hắn không thể chết để chấm dứt cơn đày đọa này. Hắn quay lại tìm cha đẻ Victor, yêu cầu anh ta tạo ra thêm một con quái vật nữa để hắn có bầu có bạn. Victor từ chối, thằng con điên lên lao vào đánh cha, Victor rút súng bắn nhưng bắn nhầm em dâu yêu quý. William chạy đến, Victor đổ tại Quái vật giết Elizabeth, Quái vật vô tình giết William khi đang tự vệ. Victor nổi điên, mua đủ loại vũ khí hạng nặng để săn lùng và tiêu diệt cái thành tựu đáng ra phải tự hào nhất đời mình. Trong một phân cảnh đối đầu ở Bắc Cực lạnh giá, Quái vật cầm lấy quả pháo mà Victor định dùng để tiêu diệt hắn, để sát vào tim, nói Victor hãy chạy đi để hắn được nhận ân huệ là cái chết. Nhưng cái chết với hắn là điều không thể, một sinh vật tạo nên bởi người chết giờ đây lại không thể chết.

Mary Shelley sinh ra trong một gia đình vô thần ngưỡng mộ nhà thơ John Milton và kiệt tác Paradise Lost (Thiên đường đã mất), và trong Frankenstein, Shelley cũng cho con quái vật của mình đọc Paradise Lost như một tấm gương phản chiếu góc nhìn hoài nghi tôn giáo của chính bà. Ấy vậy nhưng, tác phẩm chuyển thể của del Toro lại đi theo cấu trúc của Paradise Lost nhiều hơn chính tác phẩm của Shelley. Như nào?

Trong Thần học có nhắc nhiều đến việc Jesus Christ - Con trai của Chúa Trời còn có tên gọi khác là New Adam, hoặc Last Adam. Đó là lí do cho việc Quái vật trong tay del Toro đôi phân cảnh xuất hiện như Chúa Jesus trên Cây Thập Tự, như một chàng Adam được sinh ra trên vườn Địa đàng. Còn Chúa Trời thì hiển nhiên là… Victor… nhỉ? (ADAM còn là viết tắt của All Dads Are Monsters)

Milton kết thúc Paradise Lost với việc thiên thần Michael dẫn Adam và Eve rời khỏi vườn Địa đàng: “Thế giới mở ra trước mắt họ, để họ tự chọn chốn nghỉ ngơi… Họ, tay trong tay, từng bước lững thững rời khỏi Địa đàng.” Adam và Eve giờ đây thoát ra khỏi vòng tay kìm kẹp bao bọc của Chúa Trời, bắt đầu một cuộc đời mới trong thế giới xa lạ, và ẩn ý đến một tương lai tự do nhưng nhiều bất định của hậu thế.

Shelley thì kết thúc Frankenstein với việc Victor chết trong hận thù và tội lỗi vì đã tạo ra một tên sát nhân khổng lồ. Còn Quái vật thì tự thiêu vì không thể chịu đựng được sự cô đơn và bị ruồng bỏ. Một cái kết không ai được cứu chuộc, không ai được yêu thương. Trong góc nhìn của Shelley, kẻ đã phạm tội thánh mà cả gan tạo ra sự sống sẽ bị Chúa trời trừng phạt bằng cả nhân tính, tình yêu lẫn hy vọng.

Del Toro thì khác, ông đã cho Victor và đứa con trai không mấy tự hào của mình một cái kết thật nhân văn, họ tha thứ cho nhau, xin lỗi nhau, Victor chết khi đang nắm tay Quái vật. Hắn ta sau đó bỏ đi, không quên để lại một hành động đẹp trước khi chính thức bước vào một cuộc đời cô độc không rõ điểm kết thúc, dù còn nhiều bất định, nhưng ít ra là mang đầy hy vọng. Thiên đường tuy đã mất, nhưng thế giới này vẫn chờ để hắn chinh phục.

Và để kết thúc bài viết, tôi xin dẫn một đoạn nhà phê bình Glenn Kenny phân tích:

“Nhiều năm trước, del Toro từng chia sẻ: ‘Tôi mơ một ngày sẽ làm một phim Frankenstein vĩ đại nhất từ xưa tới nay, nhưng tôi biết một khi đã làm được rồi, thì kể cả khi nó có tốt hay không, nó cũng đã xong. Tôi sẽ không còn có thể mơ về nó nữa. Đó là bi kịch của một nhà làm phim.’ Del Toro có thể an tâm nghỉ ngơi, bởi tác phẩm này một thắng lợi lớn, không hề là một bi kịch. Và ta luôn có thể mơ mộng thêm những lần nữa.”