Trong khu vườn khai sinh của điện ảnh, nơi mọi thứ còn mờ mịt như sương sớm, có một hình ảnh trồi lên: những đứa trẻ sinh ra từ bắp cải, như thể từ truyện cổ tích dân gian bước vào màn ảnh non trẻ cuối thế kỷ 19. Người gieo trồng hình ảnh kỳ lạ ấy chính là Alice Guy-Blaché (1873-1968) - nữ đạo diễn đầu tiên trong lịch sử điện ảnh, và trong gần một thập niên, cũng là người phụ nữ duy nhất làm đạo diễn phim thời bấy giờ. Nếu bạn tự nhận mình là một cinephile nhưng chưa từng nghe đến Alice Guy-Blaché, xin đừng quá áy náy. Vì tôi cũng vậy, trước khi được chủ xị của ÂMO giới thiệu (cảm ơn nhé), dù bản thân luôn có mối quan tâm đặc biệt với các nhà làm phim nữ và điện ảnh nữ quyền. Một sự thật đau lòng hơn là… Alice Guy-Blaché cũng là một cái tên dường như bị bỏ quên của điện ảnh thế giới. Di sản của bà đáng ra phải nằm ngay ở chương khởi đầu của lịch sử điện ảnh, bởi vì bà không chỉ có mặt ở đó, mà còn tích cực tiên phong, góp phần vạch ra những hệ tọa độ đầu tiên của loại hình nghệ thuật này.

Alice Guy-Blaché là một trong những khán giả trong buổi chiếu phim công cộng đầu tiên của anh em Lumière tại Paris vào tháng 3 năm 1895. Thời điểm ấy, điện ảnh chủ yếu được xem như trò trình diễn công nghệ: máy quay ghi lại chuyển động, khán giả trầm trồ vì “ồ… mọi thứ đang chuyển động”. Những thước phim nổi tiếng đầu tiên chỉ đơn giản là: tàu hỏa vào ga, công nhân tan ca, người làm vườn bị xịt nước. Nhưng Alice Guy-Blaché nhìn thấy thứ khác - một tiềm năng sáng tạo sẽ làm thay đổi lịch sử nghệ thuật từ nay về sau. Chỉ một năm sau, năm 1896, bà thực hiện The Cabbage Fairy (La Fée aux Choux) - bộ phim đầu tiên do phụ nữ đạo diễn, và cũng là một trong những phim truyện, thậm chí có thể xem là phim kỳ ảo (fantasy), đầu tiên của lịch sử điện ảnh. Trong một phút chóng vánh, một nàng tiên xuất hiện giữa vườn cải và bế những đứa trẻ sơ sinh ra khỏi những bắp cải làm từ bìa cứng. Một hình ảnh vừa ngây thơ, vừa kỳ dị, vừa đầy tính biểu tượng. Ở đây, bắp cải trở thành ẩn dụ cho quá trình sinh nở theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, cho việc điện ảnh - một hình thức nghệ thuật còn chưa có tên gọi - đang sinh ra chính nó và sẽ tiếp tục lớn lên. Ngay từ khoảnh khắc ấy, Alice Guy-Blaché đã hiểu rằng, điện ảnh không chỉ để ghi lại hiện thực trên bề mặt, mà còn để đào sâu vào nó và kiến tạo những thế giới mới.

Trong khi nhiều đồng nghiệp vẫn xem phim ảnh là “trò tiêu khiển kỹ thuật”, Alice Guy-Blaché bắt đầu xây dựng các quy tắc kể chuyện cho một loại hình chưa ai định nghĩa. Bà thử nghiệm dựng phim, hiệu ứng đặc biệt sơ khai, tô màu thủ công lên từng khung hình, và đáng chú ý nhất là đặt diễn xuất và kịch tính vào trung tâm của hình ảnh chuyển động. Năm 1905, với công nghệ “chronophone”, bà quay các ca sĩ hát nhép theo bản thu âm sẵn - một hình thức mà ngày nay có thể được xem như tiền thân của MV ca nhạc. Trong xưởng phim, Alice Guy-Blaché treo một dòng chữ: “Be Natural” (hãy diễn tự nhiên). Câu nói ấy sau này trở thành tiêu đề cho một bộ phim tài liệu về bà, nhưng vào thời điểm đó, nó đã là một tuyên ngôn thẩm mỹ đi trước thời đại. Alice Guy-Blaché bắt đầu sự nghiệp với vai trò đạo diễn in-house cho hãng Gaumont của Pháp, nhưng thực tế, bà làm tất cả mọi thứ từ viết kịch bản, đạo diễn, sản xuất, tuyển diễn viên, đến thiết kế bối cảnh. Trong một ngành công nghiệp còn chưa phân chia rõ vai trò, bà là nắm giữ quyền chủ động trong toàn bộ quy trình sáng tạo. Sau này, bà sang Mỹ và thành lập Solax Studio - một trong những xưởng phim độc lập đầu tiên do phụ nữ sáng lập và điều hành. Trong suốt sự nghiệp, Alice Guy-Blaché thực hiện hơn 1000 bộ phim, một con số không tưởng, trải dài từ hài kịch, melodrama, đến western (viễn tây). Tất cả đều có một điểm chung: phụ nữ thường được đặt ở tâm điểm của câu chuyện.

Một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của bà là The Consequences of Feminism (1906) - bộ phim ngắn hài hước nhưng sắc bén. Ở đó, bà dựng nên một thế giới nơi vai trò giới bị đảo ngược: đàn ông ở nhà khâu vá, quét tước, chăm con; phụ nữ hút thuốc, uống rượu, đánh nhau ngoài đường. Với cách tiếp cận vô cùng táo bạo so với thời đại đó, bộ phim không chỉ gây cười mà còn phơi bày mâu thuẫn nội tại của các chuẩn mực giới. Ở điểm này, một số review (rất niche) trên Letterboxd còn tôn vinh phim là “bà cố ngoại” của Barbie (2023), nhưng nói thật thì, tôi thấy Alice Guy-Blaché nói lên nhiều điều hơn cả những gì Greta Gerwig đã làm, dù chỉ với 7 phút ngắn ngủi. Bên cạnh đó là Madame’s Cravings (1907), phim hài ngắn kể về một người phụ nữ mang thai đi cướp đồ ăn, bước đến đâu là gây họa đến đó, “khủng bố” những nhân vật xung quanh bằng cơn thèm ăn bất tận. Alice Guy-Blaché tiên phong sử dụng những cú close-up hiếm gặp trong phim câm để khắc họa niềm vui ăn uống của nhân vật - sự khoái trá thuần khiết của một người đàn bà không sợ chiếm lĩnh không gian, không chịu thu nhỏ ham muốn của chính mình. Cuối cùng, không thể không nhắc đến A Fool and His Money (1912) - bộ phim đầu tiên trong lịch sử với toàn bộ dàn diễn viên là người Mỹ gốc Phi do chính tay Alice Guy-Blaché đạo diễn, cho thấy tư duy điện ảnh cấp tiến của bà. Thế nhưng, tôi cũng không phủ nhận rằng tác phẩm vẫn mang nhiều hạn chế về chính trị chủng tộc theo tiêu chuẩn ngày nay. Dù sao đi chăng nữa, nó vẫn là một cột mốc quan trọng về tái trình hiện người da màu trên màn ảnh.

Vậy làm thế nào mà một nhà làm phim tiên phong như vậy lại rơi vào quên lãng? Đáng thất vọng nhưng chẳng bất ngờ, câu trả lời có lẽ nằm ở sự phân biệt giới tính và kỳ thị phụ nữ. Ở Pháp, việc Alice Guy-Blaché là phụ nữ không phải là trở ngại lớn với sự nghiệp của bà. Nhưng khi sang Mỹ, ngành công nghiệp điện ảnh nhanh chóng trở thành một cấu trúc do nam giới thống trị. Và khi lịch sử điện ảnh được viết lại, tên tuổi của những nhà làm phim nam được ghi nhận, còn đóng góp của Alice Guy-Blaché bị bỏ lại ngoài trang sử, bị gán công cho người khác, thậm chí là những người đàn ông khác, hoặc đơn giản là… biến mất. Nhiều bộ phim của bà thất lạc, bị ghi sai tên đạo diễn, hoặc không được lưu trữ, cũng vì nhiều lý do khác, bao gồm việc rất nhiều phim câm thời đó được coi như sản phẩm dùng một lần, các cuộn phim sẽ được tiêu hủy bớt sau khi trình chiếu, cộng thêm khả năng cháy hoặc hỏng hóc… Khi qua đời vào năm 1968, Alice Guy-Blaché gần như không có vị trí nào trong các giáo trình hay công trình nghiên cứu về điện ảnh. Phải đến năm 2018, bộ phim tài liệu Be Natural: The Untold Story of Alice Guy-Blaché mới ra mắt, không chỉ kể lại cuộc đời bà, mà còn tái cấu trúc di sản của bà: lần theo tư liệu lưu trữ, gặp gỡ các hậu duệ, kết nối lại những mảnh lịch sử bị vùi lấp. Khi xem bộ phim, tôi không khỏi tự hỏi: làm sao một người phụ nữ vĩ đại như vậy lại không được ghi danh? Và ngoài kia, vẫn còn bao nhiêu nhà làm phim nữ, queer và da màu cũng có số phận tương tự hay kém may mắn hơn?

Đến đây, hình ảnh bắp cải trong The Cabbage Fairy có lẽ mang một lớp nghĩa khác: một hình dung về chính cách điện ảnh đã chôn vùi những nghệ sĩ ngoại biên đằng sau chính những lớp vỏ lịch sử của nó. Tất cả những sự khai sinh không được ghi nhận, những sáng tạo bị vùi lấp, và những người nghệ sĩ đã gieo trồng cả một khu vườn, nhưng tên của họ thì không được khắc trên cổng vào. Nhắc lại Alice Guy-Blaché hôm nay không chỉ là trả lại công bằng cho quá khứ. Đó còn là một cách nhìn về điện ảnh như một hình thức kể chuyện, một cơ thể sống, có khả năng chuyển động và biến hóa từ những gì bị coi là thô mộc, tầm thường và nữ tính nhất. Và điện ảnh, suy cho cùng, vẫn cần được tái sinh, từ chính những bông cải từng bị vùi quên trong đất.